ترکیه و جنگ ایران و عراق

در مجموع خطمشی آنکارا درباره جنگ تحمیلی و طرفهای درگیر در آن را میتوان بازتاب اصولی دانست که پایههای سیاست خاورمیانهای ترکیه را از دهة 70 میلادی به بعد تشکیل میدهند. خلاصة این اصول چنین است:

1ـ عدم مداخله در امور داخلی دولتهای خاورمیانه.
2ـ عدم مداخله در منازعات میان دولتهای منطقه.
3ـ توسعه روابط دوجانبه با همه دولتهای منطقه.
4ـ حمایت از استمرار جدایی و تفرق سیستم دولتهای عرب و ممانعت از تشکیل یک ابردولت منسجم متشکل از دولتهای عربی.
5ـ افزایش عایدات تجاری و به حداکثر رساندن مناسبات و پیوندهای اقتصادی.
6ـ تفکیک روابط خاورمیانهای ترکیه از نقش آن در درون ائتلاف غرب.
7ـ حفظ یک موازنه دقیق و ظریف در برخورد با مسئله اسرائیل ـ فلسطین.
تعقیب اصول فوق در سیاست خارجی ترکیه سبب شد تا این کشور در جنگ ایران و عراق سیاست بیطرفی فعال یا مثبت را اتخاذ کند. این سیاست ترکیه مشتمل بر دو عنصر اساسی بود: نخست، عدم مداخله در مناقشه ایران و عراق و توسعه همکاری با طرفین متخاصم در زمینههای اقتصادی. دوم، میانجیu200dگری و ارائة راهحلهایی جهت خاتمه بخشیدن به جنگ.
با توجه به نیاز شدید اقتصاد ترکیه به منابع مالی جدید، اتخاذ یک خطمشی بیطرفانه به آن کشور فرصت میداد تا بتواند از طریق صادرات کالا به ایران و عراق درآمدهای ارزی قابل توجهی نصیب خود سازد. بنابراین تداوم و گسترش همکاریهای میان ترکیه و هر دو طرف درگیر در جنگ برای ترکیه ضرورتی اجتنابناپذیر بود. مجلة میدلایست ضمن مقالهای در سال 1984 در اینباره نوشت که بیطرفی ترکیه در جنگ ایران و عراق پاداش اقتصادی عظیمی را برای آن کشور به ارمغان آورده است.
بنابراین عدم مداخله در مسائل جنگ و تداوم همکاری با طرفین درگیر، منافع بسیاری برای ترکیه داشت و ترکیه در مقابل هر حرکتی که ممکن بود سیاست بیطرفانهاش را نسبت به جنگ ایران و عراق مختل سازد، واکنش نشان میداد. به عنوان مثال، هنگامی که برخی از مطبوعات و محافل سیاسی ترکیه که مخالف نزدیکی تهران و آنکارا بودند، لب به انتقاد علیه انقلاب اسلامی گشودند و به سفر مقامات ایران از جمله میرحسین موسوی نخستوزیر وقت اعتراض کردند، تورگوت اوزال نخستوزیر ترکیه برآشفته شد و اقدامات آنها را سرزنش کرد.
به هر حال، سیاست ترکیه در قبال جنگ ایران و عراق سیاست بیطرفی مثبت بوده است که پیروی از این سیاست خود ناشی از الزامات اقتصادی ترکیه، نگرانی از گسترش جنگ، فشار غرب بر ترکیه، کسب پرستیژ و اعتبار بینالمللی و همچنین اصولی بوده است که ابتدا به آن اشاره شد و ترکیه تا اواخر جنگ همچنان از آن تبعیت مینمود.

جنگ ایران و عراق دو دستاورد مهم اقتصادی و امنیتی برای ترکیه داشت:
1ـ منافع اقتصادی: ترکیه بعد از شروع جنگ ایران و عراق با تجدیدنظر در جهتگیریهای اقتصادی خود، یک استراتژی مبتنی بر توسعه صادرات را در پیش گرفت و توانست از جنگ ایران و عراق همچون فرصتی گرانبها در تحقق اهداف سیاستهای نوین اقتصادی خود بهرهبرداری کند، به گونهای که برخی محققان، از ترکیه به عنوان برندة اصلی جنگ ایران و عراق یاد میکنند. ترکیه با استفاده از این فرصت ضمن تنوع بخشیدن به اقلام صادراتی خود، میزان آن را نیز افزایش داد و عایدات ارزی سرشاری از طرفین متخاصم دریافت کرد و از این طریق اقتصاد متزلزل خود را از گرداب هولناک تورم سه رقمی رهایی بخشید. مقایسه نرخ تورم ترکیه طی مراحل آغازین، میانی و پایانی جنگ، به خوبی بازگو کنندة چنین واقعیتی است. بر اساس آمار منتشره، نرخ تورم در ترکیه در سال 1980 رقمی حدود 108 درصد بوده در حالی که نرخ تورم این کشور در سال 1986 به 31 درصد رسیده است. این موفقیت چشمگیر تا حدود زیادی مرهون رشد درآمدهای صادراتی محسوب میشود که به واسطه جنگ ایران و عراق حاصل شده بود.
بهبود عملکرد صادراتی ترکیه که جنگ ایران و عراق نقش مؤثری در شکلگیری آن ایفا نمود به دولتمردان آنکارا یاری رساند تا بتوانند در برنامههای اصلاحاتی و بهبود اقتصادی خود توفیقاتی بیابند.
از طرف دیگر، به علت گسترش جنگ به خلیجفارس و محدودیت کشتیرانی از این آبراه مهم، ترکیه همچون پلی بود که دو کشور ایران و عراق را به اروپا و بازار مصرف و تولید آن مرتبط میکرد. به علت محدودیت ظرفیت بنادر جنوبی ایران، بخش مهمی از واردات مورد نیاز کشور که از مبدأ کشورهای اروپایی بارگیری میشد، از طریق بنادر ترکیه و سپس راههای زمینی آن کشور (راهآهن و راه شوسه) به مرزهای شمال غربی ایران و از آنجا به مراکز توزیع منتقل میگردید. همچنین کالاهای ایرانی نیز از راه ترکیه به اروپا صادر میشد که این افزایش عایدات ارزی ناشی از ترانزیت کالا را برای ترکیه به همراه داشت.
کشور عراق نیز همچون ایران در صادرات و واردات کالا از طریق خلیجفارس دچار مشکل بود و ترکیه توانست این مشکل عراق را مخصوصاً در زمینة صدور نفت این کشور از طریق خط لوله به خوبی حل نماید و همچنین از راه ترانزیت کالای عراق (وارداتی و صادراتی) سود سرشاری را نصیب خود سازد.
2ـ دستاوردهای امنیتی: آغاز و تداوم جنگ ایران و عراق دستاورد امنیتی مهمی برای ترکیه داشت. در واقع دو کشور ایران و عراق دو قدرت نظامی برتر در منطقه بودند که جنگ موجب تضعیف همزمان هر دو کشور شد و به تبع آن آسودگیخاطر ترکیه از تهدید امنیتی ناشی از دو همسایه قدرتمند را به دنبال داشت.
در مجموع ترکیه در جنگ ایران و عراق توانست اقتصاد بحرانزدة خود را سامان داده و تا اندازهای از تهدیدات احتمالی ایران و عراق علیه خود آسودهخاطر گردد.